Wyspy Spratly – czyli zawiłości na Morzu Południowochińskim

Konflikt o wyspy Spratly, w przypadku których nawet określenie „wyspy” nie jest do końca właściwe, tli się od lat. Strategiczne położenie na Morzu Południowochińskim, złoża ropy i gazu, a także bogate łowiska wokół sprawiają, że Spratly są przedmiotem sporu między Chińską Republiką Ludową, Tajwanem, Wietnamem, Malezją, Filipinami i Brunei. W ciągu ostatnich kilku lat zauważalne jest coraz bardziej dynamiczne zaangażowanie Państwa Środka na tym obszarze, które pierwsze atole zajęło po morskim zwycięstwie nad Wietnamem w 1988 roku.

Położenie i charakter wysp

Wyspy Spratly położone są na Morzu Południowochińskim, mniej więcej w jednej trzeciej odległości między filipińską wyspą Palawan a wybrzeżem Wietnamu.

Warto wskazać, że również inne archipelagi tego akwenu stanowią zarzewia konfliktów między państwami regionu. Macclesfield Bank i rafa Scarborough są przedmiotem sporu między Chinami, Tajwanem a Filipinami, Wyspy Paracelskie – między Chinami, Tajwanem a Wietnamem, a archipelag Dongsha Qundao – między Tajwanem a Chinami.

Spratly składają się z ponad 100 wysepek, łach, raf koralowych i skał, które w świetle prawa międzynarodowego nie mają statusu wyspy – są to obiekty nieterytorialne. Tak orzekł bowiem Stały Trybunał Arbitrażowy w Hadze w sprawie Filipin przeciwko Chinom w 2016 roku. Wyrok ten wydaje się, przynajmniej w przypadku niektórych składowych archipelagu, nietrafny – wystarczy zauważyć, że największa Itu Aba ma powierzchnię 46 ha. Co więcej, na kilkudziesięciu wyspach powstały bazy wojskowe (posiadają je wszystkie państwa zaangażowane w konflikt oprócz Brunei, które proklamowało wyłączną strefę rybołówstwa na Rafie Louisa), a w ostatnich latach Chińczycy, czy też w mniejszym stopniu Wietnamczycy posuwają się nawet do konstruowania sztucznych wysp. Większa część wysp znajduje się w strefie określanej angielskim terminem Dangerous Ground, gdyż północna część stanowi podmorskie wzniesienie tworzące liczne płycizny, które w niektórych miejscach mogą na niewielkiej przestrzeni przejść w głębie przekraczające tysiąc m.p.p.m. Zaskakiwać pod tym względem może chociażby strome podmorskie zbocze na wschód od rafy Mischief – w miarę przemieszczania się na wschód od tej rafy dno morskie ze sztucznej chińskiej wyspy przeistacza się stosunkowo szybko w głębię rzędu 3000 m.p.p.m.

Historia

Miano odkrywców wysp roszczą sobie zarówno Chińczycy, jak i Wietnamczycy. Ci pierwsi uważają, że ich przodkowie dokonali tego odkrycia między III w. p.n.e. a III w. n.e. podczas panowania dynastii Han (w III wieku n.e. Chińczycy zdobyli wyspę Hajnan, z której odbywały się późniejsze wyprawy na Wyspy Spratly, jednak na Hajnan wciąż mieszka 1,5 miliona przedstawicieli różnych mniejszości etnicznych). Spór chińsko-wietnamski w tej kwestii jest raczej wytworem propagandy niż rzetelnych badań naukowych, gdyż wedle obecnej wiedzy wyspy były przez ponad tysiąc lat aż do co najmniej końca XV wieku kontrolowane przede wszystkim przez austronezyjski lud Czamów i wykorzystywane do handlu między Filipinami a zamieszkałym przez Czamów państwem Czampa, które w ostatnich badaniach uznaje się za zbiór wielu organizacji terytorialnych niezrzeszonych w jedno państwo. Państwa Czampa obejmowały dzisiejszy środkowy i południowy Wietnam przez wieki, a ostatnie autonomiczne królestwo Czamów zostało zaanektowane przez wietnamskie Cesarstwo Annamu dopiero w 1832 roku. Do czamskich żeglarzy należał prawdopodobnie wrak łodzi Pandanan znajdującej się przy filipińskiej wyspie Secam – w pobliżu archipelagu Spratly. Szacuje się, że w latach 1450–1470 opuścił on królestwo Vijaya (część Czampy), z którego przewoził ceramikę. Przy samych wyspach Spratly również znajdują się wraki statków Czamów – chociażby ten znaleziony w 1997 roku przy wyspie Thitu. Doświadczeni żeglarze czamscy byli rekrutowani przez władców Wietnamu do wyznaczania szlaków w niebezpiecznej wschodniej części Morza Południowochińskiego do XIX wieku. W zamian Czamowie otrzymywali zwolnienia z płacenia podatków. Austronezyjski lud był wykorzystywany przez cesarza Minh Mạnga, którego lata panowania przypadały na lata 1791–1841. Wydał on rozkaz wyznaczenia szlaku morskiego do Wysp Paracelskich i Wysp Spratly trzem statkom Czamów.

Archipelag został formalnie zaanektowany przez pierwszego wietnamskiego cesarza dynastii Nguyễn w 1816 roku, jednak rybacy z wyspy Lý Sơn (środkowy Wietnam), zamieszkałej przez Czamów wyspy Phú Quý (południowy Wietnam) i hajnańskiej miejscowości Tanmen od wielu lat wyprawiali się na Wyspy Spratly, gdzie zbierali małże, ślimaki morskie, żółwie skorupy, strzykwy, ślimaki, a także wyjątkowo cenne w Chinach płetwy rekina. XVIII-wieczne wzmianki wietnamskich badaczy, takich jak Lê Quý Đôn, wskazują na to, że żeglarze pozostawali ze sobą w pokojowych relacjach, a ich potomkowie z wyspy Lý Sơn i miejscowości Tanmen podkreślają kosmopolityczny status swoich przodków jako handlowców. Co ciekawe, obecnie na chińskiej wyspie Hajnan mieszkają muzułmańscy Utsulowie uznawani za potomków Czamów. Istotny z punktu widzenia obecnego sporu o Wyspy Spratly i prób wykazywania historycznych praw do tego terenu wydaje się także fakt, że na archipelagu nie było aż do XX wieku stałych osad. Okresowość osadnictwa była podyktowana trudnym dostępem do wody pitnej, który stanowił problem nawet na największych Spratlejach.

W drugiej połowie XIX wieku Wyspami Spratly coraz silniej interesowały się europejskie potęgi kolonialne. W 1859 roku podbój Wietnamu rozpoczęła Francja, która od czasu pierwszego traktatu wietnamsko-francuskiego z 1862 roku sukcesywnie zyskiwała kolejne wietnamskie terytoria, by ostatecznie zająć cały Annam i Kochinchinę (odpowiednio środkowy i południowy Wietnam), a wraz z Annamem formalnie także Spratleje do 1874 roku. Przynależność wysp do Francji nie była jednak ugruntowana. W 1883 roku odwiedziła je ekspedycja niemiecka, a w latach 1876 i 1877 także Chiny i Imperium Brytyjskie wystosowały do nich oficjalne roszczenia. W 1887 roku po traktacie francusko-chińskim Francja zajęła także Tonkin (północny Wietnam) i ustaliła granicę swoich północnych posiadłości z Chinami. Pomimo to chińska propaganda obecnie wykorzystuje zapis z tego traktatu, według którego wszystkie morskie tereny leżące na wschód od południka 108°03′14,025″ przypadły Chinom i pomija inny zapis, zgodnie z którym poprzedni dotyczy jedynie Zatoki Tonkińskiej (północnej części Wietnamu). Ówczesną przynależność Spratlejów do Francji podkreśla także fakt, że na południe od tej zatoki wspomniany południk przecina kontynentalny Wietnam. Francusko-chiński spór o wyspy jednak nie ustawał, a od 1927 roku dołączyła do niego Japonia, która przejęła wyspy od Francji w 1938 roku (po tym, jak Francja oficjalnie ustanowiła je częścią wietnamskiej prowincji Bà Rịa w 1933 roku). Po II wojnie światowej Japonia utraciła zwierzchnictwo nad wyspami i zgodnie z postanowieniami międzynarodowymi terytoria przez nią okupowane zostały zwrócone pierwotnym właścicielom, jednak propaganda chińska wykorzystuje do dzisiaj postanowienie zwrócenia Tajwanu Republice Chińskiej, do którego uprzednio Japonia przyłączyła administracyjnie Wyspy Spratly. Do utraty Wietnamu w 1954 roku stroną konfliktu pozostawała więc wciąż Francja, później Wietnam Południowy, a od 1976 roku – Socjalistyczna Republika Wietnamu, która obecnie kontroluje największą część wysp.

Po wojnie sytuacja zaczęła się jednak komplikować. W 1946 roku Republika Chińska (obecny Tajwan) zajęła największą wyspę archipelagu – Itu Abę, którą posiada do dziś. Po 1969 roku (odkryciu ropy pod archipelagiem) w 1971 roku Filipiny, których terytorium znajduje się najbliżej wysp, wysunęły swoje roszczenia, ustanowiły na nich gminę Kalayaan i zajęły 5 z 15 wysp o wielkości powyżej hektara, w tym drugą i trzecią co do wielkości na całym archipelagu. Pozostałe z 15 największych wysp należą do Tajwanu (jedna wyspa – wspomniana Itu Aba znana też pod chińską nazwą Taiping), Malezji (jedna wyspa zajęta w 1983 roku) i historycznie do Wietnamu (8 pozostałych). Od czasu wygranej Chińskiej Republiki Ludowej nad Wietnamem w 1988 roku w bitwie znanej jako Johnson South Reef Skirmish także Chińska RL pozostaje liczącą się stroną sporu o Wyspy Spratly (wcześniej ChRL nie posiadała żadnej z wysp).

Konflikt

Jak już wspomniano, początki konfliktu sięgają lat powojennych. Chociaż zaangażowane jest w niego 6 państw, szczególna aktywność – przede wszystkim w ostatnich latach – to aktywność chińska. Zauważa się, że dla Pekinu Wyspy Spratly mają istotne znaczenie z kilku względów.  Chiny nie mają dostępu do otwartego oceanu. Od Pacyfiku oddziela je tzw. pierwszy łańcuch wysp, czyli Japonia, Tajwan, Filipiny i Borneo. Ocean Indyjski odcięty jest natomiast przez Malaje i cieśniny Malakka, Sunda i Lombok. Dlatego też kontrola Wysp Spratly miałaby dla Chińczyków walor zarówno militarny, jak i gospodarczy. W razie ewentualnego konfliktu zbrojnego pozwoliłaby na prowadzenie obrony i ataku daleko od swojego faktycznego terytorium. Co więcej, pozwoliłaby także na monitorowanie sytuacji w regionie, nie tylko marynarki wojennej państw ościennych, ale również obecnych tam okrętów amerykańskich. Jeśli chodzi o aspekt gospodarczy, Wyspy Spratly umożliwiłyby Chinom lepszą realizację projektu Morskiego Jedwabnego Szlaku.

Główną przyczynę eskalacji konfliktu stanowiło jednak odkrycie złóż ropy naftowej w regionie w 1969 roku. Z danych Agencji Informacyjnej Stanów Zjednoczonych wynika, że na spornych obszarach Morza Południowochińskiego znajduje się ok. 11 miliardów baryłek ropy naftowej, złoża gazu ziemnego szacowanego na 5,38 bilionów m3 (szacuje się, że można do nich doliczyć od 5 do 22 baryłek ropy i od 2 do 8,2 m3 gazu ziemnego z niezbadanych źródeł), a także łowiska ryb przynoszące dochód równoważny dziesięciu procentom globalnego udziału w obrocie handlowym rocznie. To właśnie od czasu dołączenia do konfliktu kolejnych stron w latach 70. XX wieku sytuacja archipelagu stała się niemal niemożliwa do uregulowania. Nie bez powodu amerykańska Strategia Bezpieczeństwa Narodowego uznaje wyspy na Morzu Południowochińskim (Paracelskie, Spratly i rafę Scarborough) za region najbardziej konfliktogenny, w który angażują się zarówno Chiny, jak i pośrednio Stany Zjednoczone. Wyspy Paracelskie, mimo że wciąż rości sobie do nich prawo Wietnam i Tajwan, są faktycznie kontrolowane i zarządzane przez Chiny po przejęciu ich od Wietnamu Południowego w 1974 roku. Obecność Chińskiej Republiki Ludowej na Wyspach Spratly jest jednak krótsza (od 1988 roku), a kontrola obszaru niepełna.

W 2011 roku Stany Zjednoczone rozpoczęły politykę, w której skoncentrowały swoją uwagę militarną na obecności wojskowej w regionie Azji, a zwłaszcza Zachodniego Pacyfiku. Chiny odpowiedziały na amerykańską politykę zwrotu ku Azji tworzeniem od grudnia 2013 roku kilku sztucznych wysp na siedmiu rafach Wysp Spratly. Państwo Środka w oficjalnych komunikatach ogłosiło, że nowe wyspy nie będą miały przeznaczenia militarnego, jednak zdjęcia satelitarne wskazują na coś dokładnie odwrotnego – widać na nich pasy startowe, hangary dla wojskowych odrzutowców i bombowców, radary, artylerię przeciwlotniczą, systemy przeciwrakietowe, a także doki dla okrętów wojennych. Ostatnie zdjęcia pokazują również, że na kontrolowanej przez Chiny rafie Mischief znajduje się prawdopodobnie morska baza wojskowa (ta sama rafa była przyznana Filipinom w 2016 roku zgodnie z orzeczeniem Stałego Trybunału Arbitrażowego). Wszystkie sztuczne wyspy chińskie mają także baraki dla żołnierzy i fabryki cementu, które przyczyniają się do dalszej rozbudowy. Od początku prac Chiny w półtora roku powiększyły 7 z 8 wysp, jakie posiadają, o niemal 1200 hektarów, co daje obszar 26 razy większy od największej naturalnej wyspy archipelagu! Szybkość i skala rozrostu chińskich wysp zszokowały wówczas pozostałe strony sporu i cały świat. Do 2017 roku Chiny powiększyły swoje sztuczne terytoria na archipelagu Spratly do ok. 1350 hektarów (nie licząc rozbudowy rafy Woody na Wyspach Paracelskich), co stanowi obszar niemal 7-krotnie większy od całkowitej naturalnej powierzchni wszystkich Wysp Spratly łącznie!

Oprócz aktywności Stanów Zjednoczonych w rejonie Wysp Spratly na umiędzynarodowienie konfliktu wskazuje też rosnące od 2014 roku zaangażowanie Indii (czyli od momentu, gdy premierem tego kraju został Narendra Modi). Państwo to nawiązało ściślejszą współpracę z Wietnamem, która polega zarówno na kooperacji militarnej, jak i na wspólnym wydobyciu złóż. Działania te napotykają na opór przede wszystkim Chin, co należy rozpatrywać w szerszej perspektywie konfliktu o strefy wpływów między Państwem Środka a Indiami.

18 kwietnia 2020 roku Chińskie Ministerstwo Spraw Obywatelskich ogłosiło, że Centralny Rząd Ludowy ustanowił na archipelagu okręgi Xisha i Nansha należące do prefektury miasta Sansha znajdującego się na Wyspach Paracelskich w prowincji Wyspy Hajnan. Na początku kwietnia 2020 roku chiński statek straży przybrzeżnej zatopił wietnamski statek rybacki z ośmioma rybakami na pokładzie w pobliżu Wysp Paracelskich. Rząd Wietnamu odpowiedział protestem oskarżając pekińskie władze nie tylko o okupowanie anektowanych wietnamskich Wysp Paracelskich (od 1974 roku), ale także o narażenie życia i interesów obywateli sąsiada z południa.

Jak wskazano wcześniej, obszar Wysp Spratly uznawany jest za jeden z najbardziej konfliktogennych na świecie. Źródeł konfliktu należy szukać jeszcze w czasach kolonialnych, a obecny, dynamiczny rozwój sporu związany jest m.in. z odkryciem bogatych złóż ropy, gazu, a także łowisk. Nie bez znaczenia pozostaje także strategiczne położenie wysp. Dlatego też archipelag ten stanowi przedmiot zainteresowania nie tylko dla państw regionu (Chińska Republika Ludowa, Tajwan, Wietnam, Malezja, Filipiny, Brunei), ale również dla Japonii, Stanów Zjednoczonych czy Indii. Z tej perspektywy spór o Wyspy Spratly przestaje być sporem regionalnym i staje się elementem ogólnoświatowej polityki.

Autorzy: Michał Taracha, Szkoła Główna Handlowa, Agata Grochowska, Lotus League

Artykuł powstał w ramach współpracy z Fundacją Lotus League – inicjatywy powołanej przez absolwentów czołowych uczelni europejskich oraz azjatyckich, której celem jest stworzenie dogodnej przestrzeni do efektywnego współdziałania na płaszczyźnie akademickiej i biznesowej obu regionów. Serdecznie zapraszamy do lektury artykułów, które pojawiają się cyklicznie na portalu ChinyTech.pl

 


Źródła:

https://publications.armywarcollege.edu/pubs/3524.pdf

http://www.themua.org/collections/items/show/1234

https://www.researchgate.net/publication/333865399_Spratly_Island_Dispute_in_the_South_China_Sea_Potential_Solutions

https://amti.csis.org/island-tracker

https://www.voanews.com/east-asia-pacific/how-vietnam-quietly-built-10-islands-asias-most-disputed-sea

https://www.intechopen.com/books/advanced-geoscience-remote-sensing/hf-radar-network-design-for-remote-sensing-of-the-south-china-sea